Áo Nhật Bình là một loại triều phục cao cấp của phụ nữ hoàng thất nhà Nguyễn, đặc biệt được mặc bởi hoàng hậu và công chúa, và còn là thường phục cho các cung tần từ nhất, nhị, tam, tứ giai.
Áo Nhật Bình mang vẻ uy nghi, trang trọng, khác biệt hoàn toàn với áo dài bởi thiết kế không thướt tha mà mang tính biểu tượng của sự quyền quý và nghiêm trang.
Áo Nhật Bình có nguồn gốc từ thời Minh, được du nhập vào Việt Nam và dần dần phát triển, biến tấu để phù hợp với phong tục và văn hóa người Việt.
Mẫu áo này bắt đầu được sử dụng từ thời vua Gia Long và được duy trì cho đến cuối thời Nguyễn. Cấu trúc của áo Nhật Bình gợi nhớ đến sự nghiêm trang, quý phái, nhưng cũng gần gũi với các yếu tố truyền thống của văn hóa Việt Nam.
Áo Nhật Bình thường được mặc như lớp khoác ngoài, kết hợp với áo ngũ thân tay chẽn hoặc váy, và có thể mặc cùng quần hoặc váy liền áo, tạo nên một tổng thể hài hòa, thể hiện sự sang trọng và quyền uy của phụ nữ trong hoàng thất.
Cổ áo Nhật Bình là điểm nhấn đặc trưng, cao và trang trí tỉ mỉ bằng chỉ vàng, bạc hoặc kim tuyến, thể hiện sự sang trọng, quyền quý của người mặc.
Cổ áo có thể thay đổi độ cao tùy theo thời kỳ và tầng lớp xã hội.
Tay áo Nhật Bình rộng và dài, tạo cảm giác thoải mái nhưng vẫn uyển chuyển. Tùy theo từng thời kỳ, tay áo có thể được may dạng tay chẽn hoặc tay loe.
Phần cửa tay áo được trang trí cầu kỳ như cổ áo, với các họa tiết tinh xảo. Dải ngũ sắc (lục, vàng, xanh, trắng, đỏ) được thêu hoặc đính trên tay áo, tượng trưng cho ngũ hành (tuy nhiên, từ bậc hoàng hậu trở lên không sử dụng dải ngũ sắc này).
Các họa tiết khác như hoa và bát bửu cũng thường xuất hiện trên tay áo, thể hiện sự tinh tế và phong phú của trang phục.
Thân áo được may rộng, dài và xẻ tà hai bên, nhấn eo để tạo sự thanh thoát. Vải may áo thường là lụa, gấm hoặc đoạn cao cấp, thể hiện đẳng cấp người mặc.
Thiết kế này mang lại sự trang trọng, phù hợp với phong tục và văn hóa thời kỳ đó.
Áo Nhật Bình có họa tiết rất phong phú, chủ yếu là các hình tròn khép kín hoặc phượng múa, loan ổ, hoa lá, và chữ thọ, tất cả đều thêu hoặc dệt bằng chỉ vàng, bạc. Những họa tiết này không chỉ mang tính thẩm mỹ mà còn mang ý nghĩa tượng trưng cho sự quyền quý, hạnh phúc và may mắn.
Họa tiết phượng múa, hoa lá tinh xảo tạo nên vẻ đẹp sang trọng, hòa hợp với phong thủy và tâm linh của người Việt.
Gấu váy của Áo Nhật Bình có họa tiết thuỷ ba (sóng nước), tượng trưng cho sự lưu chuyển, phát triển và sự vĩnh cửu của triều đại.